Mikrobiota jelitowa, a ból kręgosłupa
Oś jelito–krążek międzykręgowy jako nowy paradygmat w terapii bólu pleców
Ból dolnego odcinka kręgosłupa (low back pain, LBP) jest jedną z najczęstszych przyczyn ograniczenia sprawności i absencji zawodowej na świecie. Dla pacjentów oznacza on obniżenie jakości życia, a dla systemów ochrony zdrowia – ogromne koszty. Tradycyjnie ból pleców wiązano głównie z przeciążeniami mechanicznymi, urazami, wiekiem oraz zmianami zwyrodnieniowymi krążków międzykręgowych (intervertebral disc degeneration, IDD). W ostatnich latach coraz więcej badań sugeruje jednak, że taki model jest niepełny. Pojawia się bowiem nowa koncepcja patofizjologiczna określana jako oś jelito–krążek międzykręgowy (gut–disc axis), która łączy zdrowie jelit, układ odpornościowy i struktury kręgosłupa.
Czy krążki międzykręgowe są jałowe?
Przez dekady uważano, że krążki międzykręgowe są strukturami sterylnymi, pozbawionymi kontaktu z mikroorganizmami. Przełom nastąpił wraz z zastosowaniem nowoczesnych metod biologii molekularnej, takich jak sekwencjonowanie 16S rRNA. Badania Capoor i współpracowników („Propionibacterium acnes is present in intervertebral discs of patients undergoing microdiscectomy”) oraz Li i współautorów („The gut-disc axis: a new paradigm for intervertebral disc degeneration”) wykazały obecność DNA bakteryjnego w tkankach krążków międzykręgowych. Co więcej, zauważono częściowe podobieństwo pomiędzy mikrobiotą jelitową a mikroorganizmami identyfikowanymi w krążkach, co sugeruje istnienie biologicznego połączenia pomiędzy tymi dwoma środowiskami.
Mikrobiota zdrowego i zwyrodniałego krążka
Analizy mikrobiologiczne wskazują, że zdrowe krążki międzykręgowe częściej zawierają bakterie z grup Firmicutes i Actinobacteria, które są kojarzone z prawidłową funkcją bariery jelitowej i stabilną odpowiedzią immunologiczną. W krążkach objętych degeneracją lub przepukliną znacznie częściej identyfikuje się bakterie potencjalnie patogenne, takie jak Pseudomonas veronii, Streptococcus anginosus oraz Propionibacterium acnes (obecnie Cutibacterium acnes). Jak pokazali Albert i wsp. w pracy „Modic changes, possible causes and relation to low back pain”, obecność tych bakterii może być związana z przewlekłym stanem zapalnym, zmianami w trzonach kręgów oraz nasileniem bólu pleców.
Jak jelita mogą wpływać na degenerację krążka?
Jednym z kluczowych mechanizmów osi jelito–krążek jest translokacja bakterii. Zaburzenia mikrobioty jelitowej, czyli dysbioza, prowadzą do osłabienia bariery jelitowej i zwiększenia jej przepuszczalności. W takiej sytuacji bakterie lub ich fragmenty mogą przedostawać się do krwiobiegu i docierać do struktur odległych od jelit, w tym do krążków międzykręgowych. Krążek jest środowiskiem ubogim w tlen i słabo monitorowanym immunologicznie, co czyni go sprzyjającym miejscem dla bakterii beztlenowych, takich jak P. acnes. Po kolonizacji krążka bakterie te mogą inicjować lokalny stan zapalny, prowadzący do degradacji jego struktury oraz wrastania naczyń krwionośnych i włókien nerwowych, co bezpośrednio nasila odczuwanie bólu.
Równie istotny jest wpływ mikrobioty jelitowej na układ odpornościowy. Jelita stanowią swoiste „centrum szkoleniowe” dla odporności. W stanie dysbiozy dochodzi do nadmiernej produkcji cytokin prozapalnych, takich jak IL‑6 czy TNF‑α, które krążą w organizmie i mogą oddziaływać na krążki międzykręgowe. Jak opisują Sun i współautorzy w pracy „Gut microbiota and intervertebral disc degeneration”, mediatory zapalne stymulują komórki krążka do degradacji kolagenu i agrekanu, przyspieszając proces zwyrodnienia oraz sprzyjając powstawaniu przepuklin.
Kolejnym mechanizmem są metabolity bakteryjne. Mikrobiota jelitowa produkuje krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), takie jak maślan czy propionian, które w warunkach fizjologicznych wspierają zdrowie kości i regulują odpowiedź zapalną. W zmienionych chorobowo krążkach obecność tych metabolitów może jednak wpływać na procesy wapnienia płytek granicznych oraz zaburzać dyfuzję składników odżywczych do wnętrza krążka. Istotną rolę odgrywa tu także integralność warstwy śluzu jelitowego, zależnej m.in. od mucyny MUC2, która chroni organizm przed przenikaniem toksycznych substancji do krwiobiegu.
Powiązane osie: jelito–kość i jelito–szpik
Oś jelito–krążek międzykręgowy funkcjonuje w ścisłym powiązaniu z innymi osiami biologicznymi. Badania nad tzw. osią jelito–kość, opisane m.in. przez Zaiss i wsp. („The gut-bone axis”), pokazują, że hormony jelitowe, takie jak GLP‑1 i GIP, regulują przebudowę kości. Zaburzenia mikrobioty mogą prowadzić do obniżenia gęstości mineralnej kręgów, co koreluje z bólem dolnego odcinka kręgosłupa. Z kolei dysbioza jelitowa może wpływać na środowisko szpiku kostnego w trzonach kręgów, sprzyjając przewlekłemu stanowi zapalnemu i utrwalaniu bólu.
Znaczenie kliniczne dla pacjentów z bólem kręgosłupa
Nowe spojrzenie na ból kręgosłupa sugeruje, że skuteczna terapia nie powinna ograniczać się wyłącznie do leczenia objawów miejscowych. Oprócz fizjoterapii, terapii manualnej i osteopatii coraz większą rolę przypisuje się pracy nad stanem zapalnym, dietą oraz zdrowiem jelit. Badania genetyczne typu Mendelian randomization, takie jak praca Genga i współautorów („Causal association between gut microbiota and intervertebral disc degeneration”), wskazują na możliwy związek przyczynowy pomiędzy składem mikrobioty jelitowej a ryzykiem degeneracji krążków.
Podejście Vitalmed
W Vitalmed podchodzimy do bólu kręgosłupa w sposób holistyczny. Łączymy nowoczesną fizjoterapię, osteopatię i terapię manualną z podejściem funkcjonalnym, uwzględniającym stan jelit, układu odpornościowego i regulację nerwową. Takie całościowe spojrzenie pozwala nie tylko łagodzić objawy, ale również lepiej zrozumieć przyczyny bólu i wspierać długoterminowe efekty terapii.
Podsumowanie
Coraz więcej danych naukowych wskazuje, że mikrobiota jelitowa może odgrywać istotną rolę w rozwoju zwyrodnienia krążków międzykręgowych i przewlekłego bólu pleców. Koncepcja osi jelito–krążek międzykręgowy poszerza klasyczne, mechaniczne spojrzenie na problemy kręgosłupa i otwiera nowe możliwości diagnostyczne oraz terapeutyczne. Choć temat ten nadal jest intensywnie badany, już dziś warto uwzględniać zdrowie jelit jako ważny element kompleksowej terapii bólu kręgosłupa.